مصوبه هفتصد وشصتمين جلسه شوراي عالي آموزش و پرورش مورخ 23/11/1386
موضوع : شاخص هاي ارزشيابي نظام آموزش و پرورش[1]
مقدمه
نظام هاي آموزشي با رسالت و مأموريت مشخصي به وجود آمده و براي نيل به اهداف معيني تلاش مي كنند. آموزش و پرورش كشور ما نيز همچون ديگر نظام هاي آموزشي داراي اهداف تعريف شده اي است كه به عنوان سندي معتبر بايد مبناي همه برنامه ها و فعاليت هاي اين حوزه قرار گيرد.
بي ترديد دستيابي به اين اهداف مستلزم شناسايي، كنترل و رفع موانع و مشكلاتي است كه ممكن است اجراي مطلوب فرايندهاي آموزشي را تحت تأثير خود قرار دهد. بدين منظور استفاده از سازو كارهاي ارزشيابي شرايط و زمينه هاي لازم را براي شفافيت عملكرد، پاسخگويي نظام هاي آموزشي و اطلاع از ميزان تحقق اهداف و مقاصد آموزش و پرورش فراهم مي نمايد.
به عبارت ديگر ارزشيابي آئينه اي مي سازد تا تصميم گيران ودست اندركاران آموزش وپرورش تصوير روشني از چگونگي انجام اين رسالت خطير به دست آورند. بر اين اساس ضرورت دارد ابتدا عناصر نظام آموزشي بهصورت نظام مند مشخص وسپس بااستفاده ازالگو يا الگوهاي مناسب ارزشيابي وضعيت آن ها راتعيين كرد.
براي ارزشيابي آموزشي،رويكردهاي متنوع و متفاوتي ارائه شده است كه يكي از آن ها،رويكرد مبتني بر نظر متخصصان و مشخصترين الگوي مربوط به اين رويكرد، «الگوي اعتبارسنجي» مي باشد. اين الگو معروفترين مدل ارزشيابي كيفيت نظامهاي آموزشي در جهان است كه در آن شاخصهاي عناصرمختلف نظام آموزشي در دومرحله «ارزشيابي دروني» و«ارزشيابي بيروني» تدوين ميشود؛بر اين اساس ابتدا«عوامل»نظام هاي آموزش وپرورش مشخص وسپس «ملاك ها»و«شاخصهاي»آن ها تعيين مي شود.
شاخص ها اطلاعاتي در مورد كميت و كيفيت نظام آموزشي ارائه مي دهند و ماهيتاً مشخص كننده وضعيت نظام آموزش وپرورش مي باشند.به عبارت ديگرنقش آنها دادن هشدار به تصميم سازان وتصميم گيران در خصوص وجود مشكلات وموانع دربرخي زمينه هاي خاص ويا وجود روندهاي مطلوب در ديگر زمينه ها است.
شاخصها زماني وضعيت نظام آموزشي را بهصورت روشن بهتصوير ميكشندكه با تدوين و بررسي آن ها، شناخت بيش تر ودرك درست تري از موقعيت نظام آموزشي حاصل شود ؛ امري كه به نوبه خود ، زمينه هاي لازم جهت انتخاب برنامه هاي مورد نياز را به وجود مي آورد تا بدين وسيله اقدام هاي مورد انتظار وبرنامه هاي آتي آن براي رفع مشكلات ،مشخص گردد .اين تشخيص ،براي بهبود وضعيت نظام آموزشي اهميتي حياتي دارد؛ زيرا نظام هاي آموزشي براي اثربخشي وكارآيي بيشترو بهبود عملكرد خود به راهنماي عمل نياز دارندتااطمينان حاصل نمايند كه با كيفيت خوبي به مقصد مورد نظر دست خواهند يافت.
اساسي ترين شاخص هاي ارزشيابي نظام آموزش و پرورش در بخش هاي درون داد ،فرآيندو برون داد به شرح زير مي باشد:
1- درون داد
1-1- نیروی انسانی
1-1-1- نسبت دانش آموزان به كل كاركنان آموزشي
2-1-1- نسبت كاركنان واجد شرايط علمي و حرفه اي به كل كاركنان
3-1-1- میانگین سطح تحصیلات كاركنان
4-1-1- میانگین سنوات خدمتی كاركنان
5-1-1- نسبت كاركنان آموزشي به كل کارکنان
6-1-1- میانگین ساعات آموزش های ضمن خدمت سالانه کارکنان
7-1-1- ضريب اشتغال ظاهري و واقعي كاركنان آموزشي
2-1- دانش آموز
1-2-1- درصد پذیرش دوره پیش دبستانی
2 -2-1- درصد پذیرش ظاهری وواقعی جمعیت 6 ساله ها
3-2-1- درصد پوشش تحصیلی ظاهری و واقعی
4-2-1- نسبت دانش آموزان شاخه فنی وحرفه ای وکاردانش به كل دانش آموزان دوره متوسطه
5-2-1- سهم هر زمينه تحصيلي در شاخه هاي فني و حرفه اي و كاردانش
6-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های مختلط
7-2-1- درصد دانش آموزان کلاس های چندپایه
8-2-1- نسبت دانش آموزان مدارس غير دولتي به كل دانش آموزان
3 -1- برنامه درسی
1-3-1- میزان انطباق اهداف و سرفصل های مواد درسی با اهداف دوره های تحصیلی
2-3-1- میزان تناسب محتواي آموزشي و پرورشي با ویژگی ها ونیازهای دانش آموزان
3-3-1- میزان تناسب محتواي آموزشي و پرورشي با نیازها و مسائل جامعه
4-3-1- میزان تناسب حجم محتواي آموزشي و پرورشي با زمان(ساعات)تعیین شده
5-3-1- نسبت كتاب هاي درسي جديد التأليف و بازنگري شده به كل كتاب هاي درسي
6-3-1- نسبت دروس داراي رسانه هاي كمك آموزشي به كل دروس
4-1- فضاهای آموزشی وپرورشی
1-4-1- نسبت مدارس داراي نماز خانه به كل مدارس
2-4-1- نسبت دانش آموزان به کلاس های درس
3-4-1- ضریب بهره برداری ازکلاس هاي درس
4-4-1- نسبت مدارس دو نوبته به کل مدارس
5-4-1- نسبت مدارس مقاوم دربرابر حوادث غیرمترقبه به كل مدارس
6-4-1- سرانه زير بناي اردوگاه هاي فرهنگي – تربيتي و فضاهاي ورزشي
7-4-1- نسبت پژوهش سراهاي دانش آموزي و كانون هاي فرهنگي- تربيتي به كل دانش آموزان
8-4-1- درصد مدارس داراي آزمايشگاه، كارگاه و كتابخانه مستقل
9-4-1- نسبت مدارس استاندارد به کل مدارس
5 -1- امکانات وتجهیزات
1-5-1- سرانه کتاب های موجود درکتابخانه های مدارس
2-5-1- نرخ دسترسی كاركنان ودانش آموزان به فنآوری اطلاعات وارتباطات
3-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات ووسایل ورزشی استاندارد به کل مدارس
4-5-1- نسبت مدارس دارای امکانات بهداشتی استاندارد به کل مدارس
5-5-1- ميزان تناسب وسايل كارگاهي و آزمايشگاهي مدارس با محتواي آموزشي
6-1- بودجه واعتبارات
1-6-1- سهم بودجه آموزش وپرورش ازبودجه عمومی به تفکیک جاری وعمرانی
2-6-1- سهم هزینه های آموزش وپرورش از کل تولید ناخالص داخلی (G.D.P)
3-6-1- سرانه دانش آموزي به تفکیک دوره های تحصیلی و شاخه تحصيلي دوره متوسطه
4-6-1- سهم اعتبارات غیرپرسنلی ازکل اعتبارات آموزش وپرورش
5-6-1- سهم اعتبارات فعاليت هاي پرورشي ازکل بودجه آموزش وپرورش
6-6-1- نسبت اعتبارات پژوهشی به کل اعتبارات آموزش وپرورش
7-6-1- سهم اعتبارات آموزش کارکنان ازکل اعتبارات آموزش وپرورش
8-6-1- نسبت درآمدهای حاصل ازمنابع غیردولتی به کل اعتبارات دولتی آموزش وپرورش
9-6-1- سهم اعتبارات جاری آموزش وپرورش عمومی ازکل بودجه جاری آموزش وپرورش
7-1- معیشت ورفاه کارکنان
1-7-1-نسبت میانگین حقوق ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به ميانگين حقوق ومزایای سایرکارکنان دولت
2-7-1- تغییرات میانگین حقوق ومزایای ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به قیمت های جاری وثابت
3-7-1- ميزان بهره مندي كاركنان آموزش و پرورش از تسهيلات و خدمات رفاهي و تفريحي
2- فرآیند
1-2- مدیریت
1-1-2- میزان هماهنگی وانطباق برنامه هاوفعالیت های مدیران با خط مشی ها وسیاست های کلان
2-1-2- ميزان پايبندي به ضوابط مربوط به شرايط احراز مديران در انتخاب و انتصاب آنان
3-1-2- میزان موفقيت مدیران در ایجاد زمینه بروز خلاقیت ونوآوری درکارکنان
4-1-2- میزان رضایت دانش آموزان ،اولیاء و مراجعان ازمدیران
5-1-2- میزان رضایت شغلی کارکنان
6-1-2- میزان موفقیت مدیران درنظارت و ارزشیابی موثرومستمرعملكرد كاركنان
7-1-2- میزان پاسخگویی مدیران به مخاطبان
8-1-2- ميزان انطباق امور اجرايي با قوانين ،مقررات و دستورالعمل ها
9-1-2- میزان حاکمیت روابط انسانی درمحیط هاي اداري و آموزشی
2-2- برنامه ها وفعالیت های آموزشی وپرورشی
1-2-2- میزان انطباق برنامه ها و فعالیت هاي آموزشي و پرورشي با اهداف دوره های تحصیلی
2-2-2- میزان اهتمام مديريت به آموزش وتوسعه معارف قرآنی
3-2-2- میزان اهتمام مدیریت به رفع آسیب های اجتماعی دانش آموزان
4-2-2- ميزان استفاده معلمان از فناوري اطلاعات، ابزارها و روش هاي متناسب در فرآيند ياددهي- يادگيري
5-2-2- میزان اهتمام مدیریت مدارس به برگزاری نماز جماعت و مراسم مذهبی و صبحگاهي
6-2-2- میزان پاسخگویی کتابخانه های مدارس به نیازهای واقعی دانش آموزان
7-2-2- درصد دانش آموزان استفاده کننده ازخدمات مشاوره ای و روان شناختي
8-2-2- میزان اهتمام مدارس به تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموزان
9-2-2- ميزان مشاركت صاحب نظران، كاركنان، اولياء و دانش آموزان در طراحي و اجراي برنامه ها و فعاليت ها
3-2- برنامه ها وفعالیت های پژوهشی
1-3-2- نسبت کار کنان پژوهنده به کل کار کنان آموزش وپرورش
2-3-2- میزان کاربست یافته های پژوهشی در سطوح مختلف تصمیم سازی وتصمیم گیری
3-3-2- نسبت دانش آموزان پژوهنده به کل دانش آموزان
4-3-2- نسبت مقالات منتشر شده درنشریات معتبر داخلی وخارجی به کل پژوهش های انجام شده در آموزش وپرورش
5-3-2- نسبت کتاب های تالیفی وترجمه ای كاركنان به کل کارکنان
6-3-2- درصد اختراعات وابتکارات ثبت شده دانش آموزان وکارکنان
3- برون داد
1-3- برون داد واسطه ای
1-1-3- ضريب كارايي دروني
2-1-3- نرخ قبولی دانش آموزان
3-1-3- نرخ ارتقاي دانش آموزان
4-1-3- نرخ تکرار پایه دانش آموزان
5-1-3- نرخ ترک تحصیل دانش آموزان
6-1-3- نرخ فارغ التحصیلی دانش آموزان
7-1-3- نرخ ماندگاری دانش آموزان
8-1-3- نرخ گذر دانش آموزان
9-1-3- نرخ اتلاف
10-1-3- نرخ باسوادی گروه های سنی 10-6/13-11/17-14
11-1-3- ميانگين طول تحصيل دانش آموختگان
2-3- برون داد نهایی
1-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اعتقادی:
1-1-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان ازخود و خدای خویش
2-1-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حقیقت جویی
3-1-2-3- میزان اعتقاد وایمان دانش آموختگان به مبانی اسلام و بينش الهي مبتني برقرآن كريم ،سنت پيامبر(ص)و ائمه معصومين (ع) با توجه به اصول 12و13قانون اساسي در مورد مذاهب اسلامي و اقليت هاي ديني
4-1-2-3- میزان پذیرش دانش آموختگان به حاکمیت مطلق خداوند برجهان وانسان واعمال این حاکمیت برجامعه، براساس اصل ولایت فقیه
2-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اخلاقی :
1-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از فضائل ومکارم اخلاقی براساس ایمان به خدا وتقوای اسلامی
2-2-2- 3- میزان التزام عملی دانش آموختگان به احکام وآداب اسلامی
3- 2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از اعتماد به نفس واستقلال شخصیت
4-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از کرامت اخلاقی وعزت نفس
5-2-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان ازعواطف متعادل انسانی وهمزیستی مسالمت آمیز
6-2-2- 3- میزان رعایت نظم وانضباط دانش آموختگان در روابط فردی واجتماعی
7- 2-2- 3- میزان پرهیز دانش آموختگان از بیکارگی،بطالت ومشاغل کاذب
8- 2-2- 3- ميزان برخورداري دانش آموختگان از روحيه اميد به آينده
3-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف علمی آموزشی:
1-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تحقیق،تفکر ،تعقل،تعمق ،نقد وابتکار
2-3-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تعلیم و تعلم و تربیت مستمر
3-3-2-3- میزان اهتمام به شناخت ،پرورش و هدایت استعدادهای افراد درجهت اعتلای فرد و جامعه
4-3-2-3- میزان شناخت دانش آموختگان از اسرار جهان آفرینش وقوانین طبیعت به عنوان آیات الهی
5- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان وخط فارسی
6- 3-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زبان عربی به منظور آشنایی با قرآن و معارف اسلامی
7- 3-2-3- میزان توسعه علوم و فنون و مهارت های مورد نیاز فرد و جامعه
8-3-2-3- میزان علاقه مندی دانش آموختگان به مطالعه و کتابخوانی
9-3-2-3- میزان مشارکت وهمکاری دانش آموختگان درفعالیت های گروهی
4-2-3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف فرهنگی هنری:
1-4-2-3- میزان شکوفایی ذوق واستعدادهای مختلف هنری دانش آموختگان
2-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با زیبایی های جهان آفرینش به عنوان مظاهر وجمال الهی
3- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با هنرهای اسلامی ،ملی وجهانی مناسب
4- 4-2-3- میزان التزام دانش آموختگان به حفظ میراث فرهنگی هنری وتاریخی
5-4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با فرهنگ وآداب وسنن مطلوب جامعه اسلامی ایران
6-4-2-3- میزان احتراز دانش آموختگان از رسوم منحط وخرافی
7- 4-2-3- میزان آشنایی دانش آموختگان با تاریخ وفرهنگ وتمدن اسلام ،ایران وجهان با تاکید برفرهنگ معاصر
5-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اجتماعی:
1-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از قداست و روابط خانواده برپایه حقوق واخلاق اسلامی
2-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به محقق کردن قسط اسلامی وپاسداری ازآن
3-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه برادری وتعاون اسلامی وهمبستگی ملی وفرهنگی
4-5-2-3- میزان اهتمام دانش آموختگان به انجام فریضه امر به معرف ونهی ازمنکر
5-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به قانون والتزام به رعایت آن
6-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مسئولیت پذیری ومشارکت درفعالیت های دینی، فرهنگی واجتماعی
7-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه تولی و تبری
8-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه گذشت،فداکاری وایثاردر روابط اجتماعی
9-5-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از سعه صدر وتحمل آرای دیگران در برخورد اندیشه ها
10-5-2-3- میزان ادای احترام دانش آموختگان به شخصیت افراد ومراعات حقوق مادی ومعنوی آنان
11-5-2-3- میزان مقاومت دانش آموختگان در برابر تبلیغات سوء
12-5-2-3- ميزان برخورداري دانش آموختگان از روحيه سازگاري اجتماعي
6-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف زیستی:
1-6-2-3- میزان سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموختگان
2-6-2-3- میزان رعایت بهداشت عمومی وحفظ محیط زیست توسط دانش آموختگان
3-6-2-3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه توجه به تربیت بدنی به عنوان زمینه رشد معنوی انسان
7-2- 3- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف سیاسی:
1-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از بینش سیاسی مبتنی براصل ولایت فقیه برای مشارکت آگاهانه درسرنوشت سیاسی کشور
2-7-2- 3- ميزان آگاهي دانش آموختگان از انديشه هاي ديني و سياسي حضرت امام خميني (ره)
3-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از اتحاد اسلامی بین مسلمانان
4-7-2- 3- میزان حمایت دانش آموختگان از حق طلبان،عدالتخواهان ،مظلومان ومستضعفان جهان
5-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با مستکبران،استثمارگران وستمکاران براساس ارزش های اسلامی
6-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه پاسداری از استقلال همه جانبه کشور
7-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه نفی هرگونه ستمگری،ستم کشی، سلطه گری وسلطه پذیری
8-7-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه سلحشوری وحفظ کیان اسلام
9-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از مسائل سیاسی ایران وجهان بخصوص ممالک اسلامی وملل محروم
10-7-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ترفندهای استعمار واستکبار جهانی وضرورت مبارزه با آن
11-7-2- 3- ميزان علاقه مندي و افتخار دانش آموختگان به كشور و انقلاب اسلامي
8-2-3 - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اقتصادی:
1-8-2- 3- میزان اهمیت قائل شدن دانش آموختگان به رشد اقتصادی به عنوان وسیله ای برای رسیدن به رشد و توسعه اجتماعی
2-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از ارزش وقداست کار و معاش حلال
3-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان از حرف ومشاغل مولد
4-8-2- 3- میزان آمادگی و مهارت های کسب شده دانش آموختگان برای ورود به مشاغل مولد
5-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه ساده زیستی،قناعت وپرهیز از هرگونه اسراف
ومصرف زدگی وتجمل گرایی
6-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه انفاق ودستگیری محرومان
7-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه عمل به احکام اقتصادی اسلام
8-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه مبارزه با بهره کشی اقتصادی ومشاغل خلاف مصالح جامعه اسلامی
9-8-2- 3- میزان شناخت دانش آموختگان ازمنابع اقتصادی کشور و شیوه های صحیح استفاده از آن ها
10-8-2- 3- میزان برخورداری دانش آموختگان از روحیه حراست از اموال عمومی وثروت ملی
11-8-2- 3- ميزان برخورداري دانش آموختگان از وجدان كاري
الزامات
با عنايت به اين كه ارزشيابي نظام آموزش و پرورش بايد در دو سطح دروني و بيروني انجام شود، ضرورت دارد سازوكارهاي مناسب آن بر اساس شاخص هاي اين مجموعه به شرح زير فراهم گردد.
الف)وزارت آموزش و پرورش موظف است:
1- آيين نامه ودستورالعمل هاي اجرايي لازم را،حداكثرظرف مدت سه ماه پس ازابلاغ اين مصوبه، تهيه نمايد.
2- برنامه آموزش نيروي انساني واقدام هاي لازم براي فرهنگ سازي و اطلاع رساني مناسب را پيش بيني و اجرا كند.
3- منابع، اعتبارات و تسهيلات مورد نياز را براي اجراي مطلوب اين مصوبه تامين نمايد.
4- گزارش ارزشيابي دروني رادردوره هاي زماني دو ساله به دبيرخانه شوراي عالي آموزش وپرورش ارايه كند.
5- در ارايه داده ها و اطلاعات مورد نياز نهايت همكاري را با دبيرخانه شوراي عالي آموزش و پرورش به عمل آورد.
ب)دبيرخانه شوراي عالي آموزش و پرورش موظف است:
1- پس از گذشت دو سال از اجراي اين مصوبه نسبت به اعتبار يابي شاخص ها و ارزيابي از روند و نحوه اجراي آن اقدام نموده و نتايج حاصله را به شوراي عالي آموزش و پرورش گزارش نمايد.
2- گزارش جامعي از ارزشيابي عملكرد نظام آموزش و پرورش بر مبناي شاخص هاي اين مصوبه در دوره هاي زماني سه ساله تهيه و به شوراي عالي آموزش و پرورش ارايه كند.
3- منابع و اعتبارات لازم را براي اعتبار يابي شاخص ها و اجراي ارزشيابي تامين نمايد.
* اطلاعات مورد نياز هر يك از شاخص هاي ارزشيابي به تناسب موضوع و سطح ارزشيابي مي بايست به تفكيك استاني ،منطقه اي،شهري،روستايي، عشايري،نوع مدرسه،دوره، پايه و رشته تحصيلي ، جنسيت وداخل يا خارج از كشورجمع آوري و تجزيه و تحليل شود.
احمد عباس پور